هر مانع یا آسیبی ــ چه خارجی و چه داخلی ــ که در روندِ طبیعی سیستم یک جامعه بوجود آید موجب عقب ماندگی و بدبختی آن ملت خواهد شد.
اگر بخواهیم عوامل اساسی و مهمِ عقب ماندگی های یک کشور را که مبتلا به فقر فرهنگیِ تلخی گردیده و در همه ابعاد ”نارسائی“ و ”نابسامانی“ دارد، بر شماریم قطعاً می بایست از این ”سه عنصر شوم“ یاد کنیم:
اول: کشورهای استعمارگر، که همواره تلاش دارند تا کشورهائی را که دارای ”منابع“ و ”منافع“ هستند به اشکال مختلف، زیر یوغ خود نگه داشته تا همچنان بتوانند به غارت و چپاولشان ادامه دهند. مانند انگلیس، آمریکا و شوروی
دوم: حاکمان و دولتمردانی که با باورهای ”مرتجعانه“ و تفکرات کهنه و قدیمی خود، که مخالف عقل و خرد است همراه با تعصب و تنگ نظری ای که دارند مانع روند طبیعیِ رشد و پیشرفت ملت می گردند.
و سوم: وجود اپوزسیون هایی است که مدعی نجات مردم اند اما نه تنها روشی منطقی و عاقلانه برای این امر ندارند که سراپا ”خشم“ و ”نفرت“ اند و خود مبتلا به ”روان پریشی“ و ستیزه جوئی شده اند.
این سه عامل، که می توان از آنها به عنوان ”آفت های بزرگ“برای ملتی نام برد از مهمترین دلائل عقب ماندگی و موانعِ رشد و پیشرفت یک کشور محسوب می گردند. که البته هر کدام از اینها روش ها و شیوه های گوناگونی برای استعمار و استحمار و استثمار انسان ها دارند. بگمان من با توجه به سه عامل یاد شده، ملت ها می توانند با تقویت و رشدِ سه عنصر در خود، از شر اینان و دسیسه ها و آفت هایشان رهائی و نجات یابند. اول: ”آگاهی“ و شناخت از عظمتِ انسان و سرمایه ها و استعدادهای او، خصوصاً از ”حقوق“ و ”منزلت“ و ”جایگاهی“ که باید داشته باشد. دوم: ”شناخت“ از ”دشمنان بشریت“ و اهداف و شیوه های آنها. سوم: ”برنامه ریزیِ“حساب شده در راستای تغییر و تحول در خود و در جامعه …
که بگمان من امروزه روشنفکران دینی می توانند دارای این ویژگی ها باشند.